Waarom werden er tijdens de Tweede Wereldoorlog meer Joden uit Nederland weggevoerd en vermoord dan uit andere West-Europese landen? Vele historici hebben zich met deze vraag beziggehouden, maar veel is nog onduidelijk gebleven. De wetenschappelijke en maatschappelijke behoefte om deze kwestie uit te zoeken, blijft dus urgent.

Historici Pim Griffioen en Ron Zeller hebben onlangs een uitgebreide vergelijkende studie naar de Holocaust in Nederland, België en Frankrijk gedaan, waarin nieuwe antwoorden op deze vraag naar voren zijn gekomen. Per fase beschrijven de auteurs zeer gedetailleerd en systematisch de verschillen en overeenkomsten in de vervolging van de Joden. Belangrijke conclusies zijn dat in Nederland het verzet zich relatief laat organiseerde en dat de Duitse Sicherheistpolizei alleenheerschappij had over de deportaties, buiten het overige Duitse bestuur en de Nederlandse autoriteiten om. Na de Februaristaking van '41 werden de Joden in ons land zo onopvallend mogelijk afgevoerd, in tegenstelling tot Frankrijk en België, waar het geweld tegen de Joodse gemeenschap veel zichtbaarder was.

Prof. Dan Michman (in The Holocaust - Voices of Scholars) verwoordt het belang van dit boek wanneer hij schrijft dat dit 'voor het eerst [is dat] de Joden als volwaardige hoofdrolspelers zijn geïntegreerd in een verklarend model van de enorme verschillen in aantal slachtoffers in die landen. Hun resultaten zijn veel overtuigender dan welke voorafgaande studie ook.'

De Volkskrant geeft deze baanbrekende studie vijf sterren!

Griffioen & Zeller - Jodenvervolging in Nederland, Frankrijk en België 1940-1945. Overeenkomsten, verschillen, oorzaken (Boom, gebonden, 1045 blz.) €49,50

Griffioen en Zeller hebben dan wel gevonden dat Nederlandse bestuurders buitenspel waren gezet in de organisatie van de deportaties, dat neemt niet weg dat Nederlandse politieagenten veel van het vuile werk hebben opgeknapt. De schokkende omvang hiervan wordt duidelijk in Jodenjacht. Ad van Liempt en Jan H. Kompagnie beschrijven hoe Nederlandse rechercheurs met grote overtuiging en inzet Joden opspoorden, mishandelden, arresteerden en vermoordden. Een onthutsend boek, dat evenals Jodenvervolging in Nederland, Frankrijk en België laat zien dat de Tweede Wereldoorlog nog steeds om opheldering vraagt.

Van Liempt & Kompagnie - Jodenjacht. De onthutsende rol van de Nederlandse politie in de Tweede Wereldoorlog (Balans, paperback, 350 blz.) €19,95

Dit idee vormt ook de spil van het fotoboek Auschwitz-Oswiecim. Over Auschwitz, wordt algemeen gedacht, is alles wel bekend. Toch niet, blijkt uit de samenwerking van de Joodse kunstenaar en fotograaf Hans Citroen en zijn Poolse vrouw, opgegroeid in Auschwitz, Barbara Starzynska. Citroen fotografeerde jarenlang de resten van de Holocaust in en rondom Auschwitz. Hierbij zag Starzynska het mantra uit haar jeugd 'Auschwitz is het museum, Oswiecim is de stad', langzaam afbrokkelen. Haar geboorteplek bleek veel meer dan een slaperig stadje dat niets met de Holocaust te maken had. Zo blijkt het perron waar de Joden aankwamen op een andere plek te zijn geweest dan waar nu een plaquette staat, lagen er tijdens de oorlog plannen klaar om Auschwitz om te toveren tot een enorme stad en waren de boshutten waar Starzynska vakantie vierde tevens een ontspanningsoord voor Mengele. Zo halen Citroen en Starzynska details boven water die in tegenspraak zijn met het beeld dat door de museumbordjes wordt geschapen.

Hans Citroen & Barbara Starzynska - Auschwitz-Oswiecim (Post Editions, ingenaaid, 416 blz.) €35

Een wat luchtiger boek met een gerelateerd thema is Jaap & Max. Dit is het levensverhaal van Jaap en Max van Praag: twee rasechte Amsterdammers die de Holocaust overleefden door onder te duiken (hun ouders en zusje kwamen om in Auschwitz). Na de oorlog klommen ze beide op tot nationale roem: Jaap met name als Ajax-voorzitter, Max vooral als volkszanger. Hun verhaal gaat over twee strebers die onmiskenbaar om elkaar gaven, maar ook argwanend wedijverden. Opgetekend met veel empathie door Marga van Praag (dochter van Max) en Ad van Liempt.

Van Praag & van Liempt - Jaap & Max. Het verhaal van de broers Van Praag (Nijgh & van Ditmar, gebonden, 302 blz.) €24,95

Vrijdag 27 jnuari organiseert het Soeterbeeck Programma de 'Holocaust memorial day lezing' Lessons of the Holocaust door Zygmunt Bauman. U leest hier meer informatie en hoe u kaarten kunt kopen.

Een interessant boek van Bauman (socioloog en filosoof) is Vloeibare tijden. Hierin beschrijft hij een overgang van 'vaste' naar 'vloeibare' moderniteit heeft in de westerse samenlevingen. Dit wil zeggen dat sociale vormen en instituties niet meer voldoende tijd krijgen om zich te consolideren en zo niet langer kunnen dienen als referentiekader. In vloeibare tijden heerst dus het 'nu meteen'. Zo'n gefragmenteerd leven vraagt van mensen dat ze uiterst flexibel zijn, zich telkens opnieuw aanpassen - dat ze bereid en in staat zijn om keer op keer van tactiek te veranderen, om verbintenissen en loyaliteiten vaarwel te zeggen en hun kansen te grijpen waar die zich ook maar aandienen. Voor deze Nederlandse uitgave schreef de bekende Rotterdamse socioloog en Bauman-kenner Willem Schinkel een Woord vooraf.

Zygmunt Bauman - Vloeibare tijden. Leven in een eeuw van onzekerheid ((Klement, ingenaaid, 152 blz.) €22,50